Στην πολιτική σκηνή, η αποχώρηση συχνά ισοδυναμεί με εξαέρωση. Όχι όμως για τον Αλέξη Τσίπρα. Η κυκλοφορία της «Ιθάκης» δεν είναι μια απλή αποτίμηση του παρελθόντος, αλλά μια επιθετική πολιτική ενέργεια που αποσκοπεί στην επανατοποθέτησή του στο κέντρο της κεντροαριστερής αφήγησης, τραβώντας παράλληλα όλο τον προοδευτικό χώρο πίσω, στην αέναη διαμάχη για το 2015.
Με το βιβλίο του, ο Τσίπρας επιχειρεί να δώσει τη δική του εκδοχή για την πιο κρίσιμη περίοδο της σύγχρονης ελληνικής Ιστορίας. Ουσιαστικά, λύνει την εκκρεμότητα του «τι έγινε στ’ αλήθεια το 2015» με έναν τρόπο που συνδυάζει αυτοκριτική και αυτοηρωοποίηση.
Παρουσιάζει τον εαυτό του ως ηγέτη που έκανε λάθη, υποτίμησε κινδύνους και αισθάνθηκε ενοχές, αλλά που τελικά «σήκωσε το βάρος» και υπέγραψε το τρίτο μνημόνιο ως αναγκαίο κακό για να σωθεί η χώρα. Στο πεδίο της εικόνας, αυτό λειτουργεί ως εξής:
- Απομάκρυνση από το Στίγμα: Τον μετατρέπει από «ανεύθυνο τυχοδιώκτη» σε «ηττημένο, αλλά ώριμο» ηγέτη.
- Επανασύνδεση: Ξαναδένει τον συναισθηματικό δεσμό με ένα κομμάτι της αριστερής βάσης που ένιωσε ότι εγκαταλείφθηκε μετά το 2019 και την παραίτηση του 2023.
Ωστόσο, η βίαιη αντίδραση μεγάλου μέρους του Τύπου, ιδιαίτερα για τα κεφάλαια του Μνημονίου και του Ματιού, τσιμεντώνει μια αντίθετη ανάγνωση. Για το κρίσιμο κεντρώο και φιλελεύθερο ακροατήριο, η «Ιθάκη» επιβεβαιώνει την εντύπωση ενός πολιτικού που παραμένει γοητευτικός αφηγητής, αλλά όχι αξιόπιστος διαχειριστής.
Η μεγαλύτερη σημασία του βιβλίου δεν έγκειται στην προσωπική του αποτίμηση, αλλά στο πώς ιεραρχεί και οριοθετεί το πεδίο της κεντροαριστεράς. Ο Τσίπρας χρησιμοποιεί την «Ιθάκη» για να:
- Επαναοριοθετήσει τον ΣΥΡΙΖΑ-Τσίπρα ως τον βασικό φορέα της «ανυπάκουης διαπραγμάτευσης», σε αντιδιαστολή με τον «μνημονιακό ρεαλισμό» των παλιών κομμάτων.
- Δείξει ότι αυτός κράτησε το τιμόνι στην «υπεύθυνη» γραμμή, κόντρα σε εσωκομματικές περιπέτειες (Βαρουφάκης, Κωνσταντοπούλου).
- Αφήσει τους υπόλοιπους κεντροαριστερούς παίκτες (ΠΑΣΟΚ, Νέα Αριστερά, μικρότερα σχήματα) σε δεύτερο πλάνο, σαν κομπάρσους της κεντρικής σύγκρουσης 2010–2018.
Αυτό δημιουργεί μια παράξενη πίεση στον χώρο. Το ΠΑΣΟΚ προσπαθεί να επανασυστήσει την ιστορία του ως δύναμης ευρωπαϊκής κανονικότητας. Η Νέα Αριστερά παλεύει να συστηθεί ως «ηθική συνέχεια χωρίς τα λάθη». Η «Ιθάκη» όμως λέει, με πολλούς τρόπους: «χωρίς εμένα, δεν υπάρχει αφήγηση της κρίσης».
Για να ηγεμονεύσει κάποιος στον χώρο, πρέπει είτε να αντικρούσει πειστικά αυτή την εκδοχή είτε να την ενσωματώσει, κάτι που είναι εξαιρετικά δύσκολο.
Το μεγαλύτερο ρίσκο για την κεντροαριστερά δεν είναι η δικαίωση ή μη του Τσίπρα, αλλά ο εγκλωβισμός σε μια αέναη διαμάχη για την ερμηνεία μιας δεκαετίας που πέρασε, την ώρα που η κοινωνία ζητά απαντήσεις για το κοινωνικό κράτος του 2035.
Η «Ιθάκη» λειτουργεί ως μαγνήτης που τραβά ξανά την προσοχή στο χθες.
- Το ΠΑΣΟΚ πιέζεται να απαντήσει αν υπήρχε άλλη ρεαλιστική επιλογή.
- Η Νέα Αριστερά πρέπει να εξηγήσει πώς διαφοροποιείται από έναν ηγέτη που συνεχίζει να συγκινεί το προοδευτικό κοινό.
Αυτό ενισχύει την προσωποκεντρική πολιτική: λιγότερη συζήτηση για το μέλλον, περισσότερη για το αν ο Τσίπρας είχε δίκιο ή άδικο.
Το παράδοξο είναι ότι όσο περισσότερο η Δεξιά επιτίθεται στο βιβλίο, μιλώντας για «ψέματα» και «παραχάραξη», τόσο περισσότερο ενισχύει την πολιτική βαρύτητα του Τσίπρα στον προοδευτικό χώρο. Η υπερβολή της επίθεσης λειτουργεί ως κόλλα με ένα τμήμα του ακροατηρίου που, αν και δεν τον ψηφίζει πια, τον νιώθει «δικό» του απέναντι σε μια εχθρική δημόσια σφαίρα.
Ο Τσίπρας αποδεικνύει ότι, ακόμα και ως ηττημένος, διατηρεί την agenda-setting power στον χώρο της κεντροαριστεράς: μπορεί να επιβάλλει το θέμα συζήτησης. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν η κεντροαριστερά μπορεί να διαμορφώσει συλλογικό αφήγημα χωρίς να περνά από τη «διήγηση Τσίπρα». Αν δεν το καταφέρει, το πραγματικό ταξίδι δεν θα είναι προς μια νέα Ιθάκη, αλλά γύρω από το ίδιο νησί, με συντεταγμένες 2015-2019 να χαράζουν ακόμα τον χάρτη.