Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, η αντίδραση στην αυξανόμενη επιρροή του ΕΑΜ και του ΚΚΕ οδήγησε στη δημιουργία ένοπλων ομάδων που συνεργάστηκαν ανοιχτά με τις γερμανικές δυνάμεις. Στον νομό Πέλλας, αυτή η συνεργασία πήρε συγκεκριμένη μορφή, κυρίως στην περιοχή των Γιαννιτσών, όπου οι Γερμανοί χρησιμοποίησαν πρόθυμους Έλληνες για να ελέγξουν την περιοχή.
Αρχικά, η φιλογερμανική στάση ήταν σχεδόν ανύπαρκτη στον νομό. Ωστόσο, η κατάσταση άλλαξε με την άνοδο του ΕΑΜ, η οποία προκάλεσε την αντίδραση της καθεστηκυίας τάξης. Αντικομμουνιστές, συχνά πρόσφυγες από τη Δράμα που είχαν βιώσει τη βουλγαρική θηριωδία, οργανώθηκαν σε τοπικά ένοπλα τμήματα. Η ένταξή τους στα Τάγματα Ασφαλείας αποτελούσε συχνά λύση στο βιοποριστικό τους πρόβλημα, αλλά και τρόπο να πολεμήσουν τον κομμουνισμό.
Οι πρωταγωνιστές της βίας
- Κύρος Γραμματικόπουλος: Πρόσφυγας από τη Δράμα, ο Γραμματικόπουλος ήταν ένας φανατικός εθνικοσοσιαλιστής, μέλος του Εθνικοσοσιαλιστικού Κόμματος του Γεωργίου Σπυρίδη. Πολέμησε εθελοντικά στο πλευρό της Βέρμαχτ και υπήρξε πράκτορας της Γερμανικής Μυστικής Αστυνομίας Στρατού. Στα Γιαννιτσά, συγκρότησε μια ομάδα που συμμετείχε ενεργά στις γερμανικές εκκαθαριστικές επιχειρήσεις, προβαίνοντας σε συλλήψεις, λεηλασίες και πυρπολήσεις. Η βαρβαρότητά του ήταν τέτοια που ο πρόεδρος της κοινότητας Κρύας Βρύσης εξέφρασε την εμπιστοσύνη του στους Γερμανούς και τους φόβους του για τους Έλληνες συνεργάτες τους.
- Χρήστος Παπαβασιλείου: Πρώην μέλος της αντιστασιακής οργάνωσης ΥΒΕ-ΠΑΟ, ο Παπαβασιλείου στράφηκε στον αντικομμουνισμό μετά από συγκρούσεις με τον ΕΛΑΣ. Μετά από καταδίωξη, κατέφυγε στη Θεσσαλονίκη, όπου εντάχθηκε στην «Πανελλήνια Οργάνωση Εθνικιστικών Ταγμάτων» (ΠΟΕΤ) και αργότερα συνεργάστηκε με τον Γραμματικόπουλο. Συμμετείχε στις ωμότητες της Κρύας Βρύσης, φέροντας το δικό του στίγμα στην ιστορία της συνεργασίας με τους κατακτητές.
- Ιορδάνης Χασερής: Οπλαρχηγός από τη Δράμα, εγκαταστάθηκε στα Γιαννιτσά στις αρχές του 1944 και συγκρότησε μια ομάδα περίπου εκατό ανδρών, γνωστή ως «Χασερήδες». Η τρομοκρατική δράση του προκάλεσε την αντίδραση του ΕΛΑΣ, ο οποίος επιτέθηκε στο οίκημά του, σκοτώνοντας αρκετούς από τους άνδρες του.
- Φριτς Σούμπερτ: Το εθελοντικό του «Σώμα Κυνηγών» έκανε την εμφάνισή του στα Γιαννιτσά τον Φεβρουάριο του 1944. Από την πρώτη στιγμή, δημιούργησε κλίμα τρομοκρατίας στην πόλη και στα γύρω χωριά. Η αγριότητά του ήταν τέτοια που ο δήμαρχος Γιαννιτσών, Θωμάς Μαγκριώτης, κατάφερε να τον απομακρύνει από την περιοχή. Ωστόσο, ο Σούμπερτ επέστρεψε και συμμετείχε στη σφαγή των Γιαννιτσών.
- Γεώργιος Πούλος: Με το Εθελοντικό του Τάγμα, εγκαταστάθηκε στην Κρύα Βρύση τον Μάιο του 1944, μετατρέποντας το χωριό σε κέντρο προσέλκυσης αντικομμουνιστών. Η ομάδα του, μαζί με αυτή του Στέργιου Σκαπέρδα, πραγματοποίησε εκτελέσεις και τρομοκρατικές ενέργειες σε πολλά χωριά του νομού, όπως οι Γαλατάδες, η Αραβησσός και το Αρσένι.
Το τέλος της συνεργασίας και οι δίκες
Καθώς ο πόλεμος έφτανε στο τέλος του, οι Γερμανοί άρχισαν να αποχωρούν, αφήνοντας εκτεθειμένους τους Έλληνες συνεργάτες τους. Στις 11 Οκτωβρίου 1944, η μάχη της Κρύας Βρύσης έληξε με την επικράτηση του ΕΛΑΣ και τη σύλληψη εκατοντάδων ταγματασφαλιτών. Αρκετοί από τους επιζώντες, συμπεριλαμβανομένων των Σκαπέρδα και Χασερή, κατέφυγαν στο Κιλκίς, όπου συμμετείχαν στη μεγάλη μάχη της 4ης Νοεμβρίου 1944. Μετά από σκληρή σύγκρουση, ο ΕΛΑΣ επικράτησε και συνέλαβε τους αρχηγούς.
Οι ηγέτες της συνεργασίας, όπως ο Πούλος, ο Γραμματικόπουλος και ο Σούμπερτ, ακολούθησαν τα γερμανικά στρατεύματα στην αποχώρησή τους. Ωστόσο, η τύχη τους ήταν διαφορετική:
- Ο Κύρος Γραμματικόπουλος συνελήφθη από τις αμερικανικές αρχές, καταδικάστηκε ερήμην σε θάνατο, αλλά δεν εκδόθηκε ποτέ στην Ελλάδα. Εικάζεται ότι μετανάστευσε στις ΗΠΑ, αποφεύγοντας την τιμωρία.
- Ο Γεώργιος Πούλος εκδόθηκε στην Ελλάδα και δικάστηκε από το Ειδικό Δικαστήριο Δοσιλόγων. Καταδικάστηκε σε θάνατο και εκτελέστηκε στις 11 Ιουνίου 1949 στο Γουδί.
- Ο Φριτς Σούμπερτ, με πλαστή ταυτότητα, επαναπατρίστηκε στην Ελλάδα, αλλά συνελήφθη. Δικάστηκε από το Ειδικό Στρατοδικείο Εγκληματιών Πολέμου, καταδικάστηκε σε 27 φορές θάνατο για φόνους, λεηλασίες και βιασμούς και εκτελέστηκε.
Η ιστορία των συνεργατών των κατοχικών δυνάμεων στον νομό Πέλλας είναι ένα σκοτεινό κεφάλαιο της Κατοχής, που αναδεικνύει την πολυπλοκότητα των πολιτικών και κοινωνικών συνθηκών εκείνης της περιόδου, αλλά και τις τραγικές συνέπειες του εμφυλίου διχασμού.