Το τέλος της γερμανικής Κατοχής άφησε πίσω του μια εικόνα ολοκληρωτικής καταστροφής στον νομό Πέλλας, τόσο σε υλικό όσο και σε ανθρώπινο επίπεδο. Οι τελευταίες πράξεις των Γερμανών πριν από την αποχώρησή τους τον Οκτώβριο του 1944 περιλάμβαναν την καταστροφή στρατηγικών υποδομών και εγγράφων, καθώς και την πυρπόληση πόλεων και χωριών.
Καταστροφές σε Πόλεις και Χωριά
Οι Γερμανοί, ως ύστατη πράξη αντιποίνων, κατέστρεψαν σημαντικά σημεία του νομού:
- Έδεσσα: Στις 13 Σεπτεμβρίου 1944, πυρπολήθηκε η συνοικία του Βαροσίου, καταστρέφοντας από 260 έως 400 σπίτια, το Αρρεναγωγείο και ιστορικές εκκλησίες.
- Γιαννιτσά: Στις 18 Σεπτεμβρίου, το 1/3 έως τα 2/3 της πόλης καταστράφηκαν από πυρκαγιά που έβαλαν οι Γερμανοί, σε συνέχεια της σφαγής αθώων πολιτών που είχε προηγηθεί.
- Χωριά: Ολοκληρωτική καταστροφή υπέστησαν χωριά όπως το Ελευθεροχώρι, το Άνω και Κάτω Γραμματικό, τα Μεγάλα Λιβάδια και το Πευκωτό. Ιδιαίτερα βίαιη ήταν η επιχείρηση «Wolf» (17-20 Ιανουαρίου 1944) από τους Γερμανούς και τους Βούλγαρους, που προκάλεσε εκτελέσεις και καταστροφές στα χωριά Αρχάγγελος, Λαγκαδιά, Νότια και Περίκλεια.
Τα αντίποινα των κατακτητών περιλάμβαναν εκτελέσεις, πυρπολήσεις και λεηλασίες, στις οποίες συμμετείχαν ενεργά και οι Έλληνες συνεργάτες τους, όπως η Οχράνα και τα Τάγματα Ασφαλείας.
Ανθρώπινες Απώλειες
Η απώλεια σε ανθρώπινες ζωές ήταν τραγική. Η έρευνα στα ληξιαρχεία του νομού και άλλες πηγές καταγράφει τουλάχιστον 1.138 νεκρούς μέχρι τον Οκτώβριο του 1944. Η κατανομή των θανάτων, με βάση τους δράστες, παρουσιάζει ένα σύνθετο και τραγικό πίνακα:
| Δράστες | Αριθμός Νεκρών |
| Οι κατακτητές και οι συνεργάτες τους | 702 |
| – Γερμανοί | 560 |
| – Βουλγαρικός Στρατός | 75 |
| – Οχράνα | 21 |
| – Τάγματα Ασφαλείας | 46 |
| ΕΛΑΣ | 296 |
| Άγνωστος δράστης | 108 |
| Διάφορες αιτίες (νάρκες, πείνα, κ.ά.) | 32 |
| ΣΥΝΟΛΟ | 1.138 |
Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλοί από τους νεκρούς, που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς, ήταν κρατούμενοι στο στρατόπεδο «Παύλος Μελάς» στη Θεσσαλονίκη, ενώ τουλάχιστον 22 Έλληνες από την περιοχή έχασαν τη ζωή τους σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στη Γερμανία.
Σημαντικό μέρος των απωλειών οφείλεται και στην εσωτερική σύγκρουση. Ο ΕΛΑΣ προέβη σε εκτελέσεις όσων θεωρούσε «αντιδραστικούς», συμπεριλαμβανομένων διοικητικών στελεχών, χωροφυλάκων και αμάχων που είχαν λάβει όπλα από τους Γερμανούς. Τα κίνητρα ήταν η εκδίκηση, αλλά και η αποτροπή της συνεργασίας με τους κατακτητές. Υπήρξαν, ωστόσο, και περιπτώσεις που οι εκτελέσεις έγιναν λόγω προσωπικών διαφορών ή διαφωνίας με την ιδεολογία του ΕΑΜ, όπως στην περίπτωση των Γιαννιτσών.
Η περίοδος της Κατοχής στον νομό Πέλλας χαρακτηρίστηκε από έναν φαύλο κύκλο βίας, όπου οι ενέργειες των κατακτητών και των συνεργατών τους πυροδοτούσαν τα αντίποινα της αντίστασης, οδηγώντας σε ακόμη μεγαλύτερες καταστροφές και απώλειες ανθρώπινων ζωών. Αυτό το τραγικό παρελθόν έθεσε τις βάσεις για τα δεινά που ακολούθησαν κατά την περίοδο της «Εαμοκρατίας» και του Εμφυλίου Πολέμου.
