37
ΦΟΥΡΚΑ & ΣΚΑΛΑ ΦΟΥΡΚΑΣ (ΠΑΡΑΛΙΑ ΦΟΥΡΚΑΣ) ΚΑΣΣΑΝΔΡΑ ΧΑΛΚΙΔΙΚΗ
(FOURKA & SKALA FOURKAS (FOURKA BEACH) KASSANDRA HALKIDIKI)
H Φούρκα απέχει 105 χιλ. από την Θεσσαλονίκη και αποτελεί πόλο έλξης για χιλιάδες τουρίστες. Καθώς έρχεται ο ταξιδιώτης αρχικά αντικρίζει την πανέμορφη ακτή της, τη λεγόμενη Σκάλα Φούρκας. Σε απόσταση 2 χιλ. βρίσκεται το χωριό. Το φυσικό κάλλος και η ιστορία του χωριού συνδυάζονται με το σύγχρονο ξενοδοχειακό εξοπλισμό και την κοσμοπολίτικη ζωή. Αξιοσημείωτη είναι η πατροπαράδοτη φιλοξενία των κατοίκων, που δημιουργούν τις προϋποθέσεις για να αισθάνεται όμορφα ο κάθε επισκέπτης. Η Φούρκα δεν στερείται ιστορικού ενδιαφέροντος. Μια επιγραφή που υπάρχει στο κοιμητηριακό ναό του Αγίου Αθανασίου μας ανάγει στους Ρωμαϊκούς χρόνους. Τα Βυζαντινά ευρήματα που πρόσφατα ήρθαν στο φως στα ερείπια τον ιερού Ναού του Αγίου Ιωάννη, όπως επίσης τα ξωκλήσια και τα διατηρητέα σπίτια (αξιόλογα για την αρχιτεκτονική δομή τους) είναι δείγματα της πορείας αυτού του τόπου μέσα στο χρόνο. Οι κάτοικοι της Φούρκας συμμετείχαν στην επανάσταση του 1821. Σπουδαίος αγωνιστής της επανάστασης του 1821 ήταν ο Γεώργιος Ρήγας. Ένα χωριό πνιγμένο στο πράσινο.
Ένας επίγειος παράδεισος με πεύκα, ελιές και κάθε λογής δέντρα και λουλούδια. Ένας τόπος όπου η θάλασσα λάμπει στον ήλιο , πλατιά, γαληνεμένη και που συνδυάζεται θαυμάσια με το πεύκο του βουνού. Η καθάρια θάλασσα της παραλίας του χωριού έχει κερδίσει επάξια “τη γαλάζια σημαία της Ευρώπης”. Την ομορφιά του τοπίου συμπληρώνει το μαγευτικό ηλιοβασίλεμα με τις κόκκινες, μοβ και πορτοκαλί αποχρώσεις που βάφουν τον ορίζοντα. Εκτός από το φυσικό περιβάλλον, η άριστη τουριστική οργάνωση κάνει τη διαμονή του επισκέπτη άνετη και ευχάριστη. Την ικανοποίηση των παραθεριστών ενισχύει η εξασφάλιση της ψυχαγωγίας. Στην κοσμοπολίτικη παραλία της Φούρκας, η νυχτερινή ζωή αποκτά ξέφρενους ρυθμούς και ικανοποιεί όλες τις επιθυμίες του επισκέπτη. Σίγουρα, αξέχαστες μένουν στον επισκέπτη οι περιηγήσεις του κατά μήκος της θάλασσας ή μέσα στο δάσος που περιβάλλει το χωριό.
Ό τοιχογραφημένος ναός του Αγίου Αθανασίου στην Φούρκα Χαλκιδικής
(Βυζαντινά μνημεία της Φούρκας)
Η μεγάλη καταστροφή της Χαλκιδικής, ως συνέπεια τη; συμμετοχής της στην Επανάσταση του 1821 είχε επιπτώσεις και στον μνημειακό πλούτο της Χερσονήσου. Ενδεικτική είναι και ή ουσιαστική απουσία τοιχογραφημένων ναών, αν και γνωρίζουμε ότι πριν από την Επανάσταση υπήρχαν πάρα πολλοί. Σήμερα διατηρούνται παλαιές τοιχογραφίες μόνον σε επτά ναούς της Χαλκιδικής: στην Παναγούδα της Καλάνδρας (1619), στην Παναγία Φανερωμένη της Νέας Σκιώνης, στην Άγια Τριάδα τοΰ Κασσανδρινού. στην Κοίμηση της Θεοτόκου της Νικήτης, στον μετοχιακό ναό της Αγίας Τριάδος παρά την μονή τής Αγίας Αναστασίας (αποτοιχισμένες), στην Παναγία «Μαυρούτσα» της Φούρκας και στον Άγιο Αθανάσιο του ίδιου χωριού, ό όποιος αποτελεί και το βασικό αντικείμενο του παρόντος σημειώματος.
Ό ναός του Αγίου Αθανασίου είναι αποκομμένος από την Φούρκα. καθώς βρίσκεται στην αριστερή όχθη του χειμάρρου ό όποιος έρχεται από την περιοχή του Κασσανδρινού και εκβάλλει στην παραλία τής Φούρκας, χωρίζοντας στην μέση την χερσόνησο τής Κασσάνδρας. Λειτουργεί ως κοιμητηριακός ναός του χωριού, αν και δεν γνωρίζουμε την αρχική χρήση του.
Στην τοιχοδομία του ναού είναι ενσωματωμένα μαρμάρινα αρχιτεκτονικά μέλη παλαιοχριστιανικού ναού (5ος-6ος αιώνας). Από το ίδιο μνημείο φαίνεται να προέρχονται και τα μαρμάρινα μέλη πού βρίσκονται ακουμπισμένα μπροστά στην είσοδο του νάρθηκα. Στο σταυροφόρο επίθημα αμφικιονίου, το οποίο είναι εντοιχισμένο στον νότιο τοίχο του ναού, είναι χαραγμένη η επιγραφή :
ΥΠΕΡ ΕΥΧΗΣ ΒΙΝΚΕΝΤΙΟΥ.
Προφανώς πρόκειται για το όνομα κάποιου από εκείνους πού συνεισέφεραν για την ανέγερση του παλαιοχριστιανικού ναού.
Ένα άλλο παρόμοιο επίθημα είναι ακουμπισμένο μπροστά στην είσοδο. Για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε ή ειδωλολατρική επιτύμβια στήλη την οποίαν έστησε κάποιος Λικίνιος, σε μνήμη τής θυγατέρας του Λικινίας. Κατά την λάξευση του επιθήματος καταστράφηκε μέρος τής επιγραφής δεξιά και αριστερά, αλλά έχουν διασωθεί τα βασικά πληροφοριακά στοιχεία και φαίνεται να επρόκειτο για έργο του 3ου αιώνος μ.Χ.
Για την θέση του παλαιοχριστιανικού ναού δεν έχουμε στοιχεία, αν και θα πρέπει να θεωρηθεί πολύ πιθανόν ότι βρισκόταν στην περιοχή του σημερινού νεκροταφείου και, ίσως, πάνω στα ερείπιά του οικοδομήθηκε ό υπάρχων ναός του Αγίου Αθανασίου.
Ο ναός του Αγίου Αθανασίου φαίνεται να κτίσθηκε γύρω στο 1600. Θα πρέπει να θεωρηθεί ως πολύ πιθανόν ότι πυρπολήθηκε το 1821 και στην συνέχεια (προφανώς κατά την δεκαετία του 1830) επισκευάστηκε. Αρχικώς πρέπει να ήταν κατάγραφος ο κυρίως ναός, αλλά ή καταστροφή του 1821 και η ακολουθούσα αδιαφορία για τις τοιχογραφίες του, επέφεραν πολλές ζημίες στο ζωγραφικό σύνολο. Σήμερα σώζονται λίγα σπαράγματα τοιχογραφιών στον βόρειο τοίχο και το σύνολο της παραστάσεως τής Κοιμήσεως τής Θεοτόκου στον δυτικό. Χαρακτηριστικό της παραστάσεως αυτής είναι ή εικονογράφηση της διακινήσεως των Αποστόλων πάνω σε σύννεφα, προκειμένου να καταφθάσουν εγκαίρως και να παρευρεθούν στην ταφή της Θεοτόκου.
Με βάση τα τεχνοτροπικά στοιχεία των σωζόμενων τοιχογραφιών, μπορούμε να πούμε ότι πρόκειται για έργο των αρχών του 17ου αιώνος και προέρχεται από ζωγράφο επηρεασμένο από τις τάσεις της κρητικής ζωγραφικής, όπως αυτές εκδηλώνονταν τότε στο Άγιο Όρος.
Αναμφισβητήτως οι τοιχογραφίες του Αγίου Αθανασίου δεν αποτελούν έργα τέχνης μοναδικά• πρόκειται για συνήθεις τοιχογραφίες τής εποχής, από τις οποίες σώζονται πάμπολλα παραδείγματα στον ελληνικό χώρο. ‘Η παρουσία τους όμως στην Χαλκιδική, μαζί με τις υπόλοιπες, λιγοστές, πού προαναφέραμε, αποτελούν τα μοναδικά κατάλοιπα μιας ενδιαφέρουσας φάσης τής Χαλκιδικιώτης Ιστορίας. Επί πλέον, επισημαίνουν με την παρουσία τους τον τραγικό λόγο της απουσίας μνημείων στην Χαλκιδική : οι Χαλκιδικιώτες του 1821 δεν πέθαναν μόνοι τους τούς συνόδεψαν στον θάνατό τους και τα μνημεία του Τόπου Τους.
Υπόλοιπα βυζαντινά μνημεία της Φούρκας :
O ναός τής Παναγίας (Ζωοδόχου Πηγής),
με το παράξενο επώνυμο «Μαυρούτσα», νοτιοδυτικά του χωριού.
Φαίνεται να είναι σύγχρονος με τον Άγιο Αθανάσιο και ήταν, επίσης, τοιχογραφημένος. Καταστράφηκε το 1821, όταν, σύμφωνα με την παράδοση, μία γριά από την Φούρκα διέσωσε την εικόνα τής Παναγίας παίρνοντάς την μαζί της στο δάσος όπου κατέφυγε για να σωθεί. Την εικόνα αυτή την κατέγραψα το 1975. Από τις τοιχογραφίες του ναού διατηρούντα ελάχιστα δείγματα, στην θέση τους. ‘Η πρόσφατη ανακαίνιση του ναού δεν συνέβαλε στην ανάδειξη της ιστορικής φυσιογνωμίας του μνημείου.
O ναός τής Παναγίας «Μελέτη», βορειοανατολικά του χωριού.
Όταν τον επισκέφτηκα το 1975, εντυπωσιάσθηκα από την χάρη του μνημείου και τον μοναδικό, για την Χαλκιδική, αρχιτεκτονικό τύπο του. Πρόκειται για ένα τρουλλαίο τετρακιόνιο εξωκκλήσι, με απλοϊκά κεραμοπλαστικά διακοσμητικά σχέδια στην τοιχοποιία του, έργο μερακλήδων μαστόρων των μέσων του 19ου αιώνος. Θα μπορούσαμε άφοβα να το χαρακτηρίσουμε ως ένα από τα μοναδικά παραδείγματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής, όπως επεβίωσε ή ανάμνηση της στους λαϊκούς τεχνίτες του βορειοελλαδικού χώρου και όπως γινόταν κατανοητή από αυτούς τότε. Λίγο καιρό μετά την επίσκεψή μου, ανακαινίσθηκε ό ναός με την πρόσθεση περιττών όγκων, με αποτέλεσμα να παραμορφωθεί το μνημείο και να χαθεί ή αρχιτεκτονική σύνθεση των παλαιών μαστόρων. Μη θέλοντας να χάσω την όμορφη ανάμνηση, απέφυγα να επισκεφτώ την περιοχή μετά την αδόκιμη παρέμβαση.
O παλαιός ενοριακός ναός τής Αγίας Παρασκευής.
Αν και πολλές «εξωραϊστικές» παρεμβάσεις των τελευταίων δεκαετιών αλλοίωσαν, εν πολλοίς, το μνημείο, εν τούτοις το εσωτερικό του μάς δίνει πολλά στοιχεία από την αίσθηση πού απέπνεαν οι σεμνοί ενοριακοί ναοί τής Χαλκιδικής τού 19ου αιώνος. Ό χαμηλός φωτισμός, ή αίσθηση του (χωρίς περιττολογίες) γεμάτου χώρου, το απλοϊκό εικονοστάσιο και οι εύμορφες γαλατσιάνικες (κυρίως) εικόνες, υποβάλλουν στον προσκυνητή την διάθεση να προσευχηθεί σε έναν Θεό, αγαπητό πατέρα και σεβαστό φίλο, με τον όποιον μπορεί να έχει άνετο διάλογο και βεβαιότητα για κατανόηση και συγγνώμη. Κάπου εκεί, θα είναι και ή σεμνοπρεπής, επώνυμος τού ναού, Αγία, προσφέροντας τα μάτια της για να δούμε τα λάθη μας και τα πάθη μας, έτοιμη να μεσιτεύσει και να κλάψει για τους «έν πίστει δυσωπούντας».
