Από ευέλικτο εργαλείο για επείγουσες περιπτώσεις, σε μόνιμη πρακτική – Το έλλειμμα ενημέρωσης, οι «σκιές» της Διαύγειας και η πρόταση για δημοσιότητα στον Τύπο ως αντίδοτο στην αδιαφάνεια.
Γράφει η Γεωργία Χατζηγρηγορίου
Η δημόσια διοίκηση στην Ελλάδα, και ειδικότερα στην τοπική αυτοδιοίκηση της Περιφερειακής Ενότητας Πέλλας, βρίσκεται εδώ και χρόνια αντιμέτωπη με μια ιδιότυπη «εξάρτηση». Οι απευθείας αναθέσεις για έργα, προμήθειες και μελέτες, οι οποίες θεσπίστηκαν ως ένα ευέλικτο εργαλείο για περιπτώσεις έκτακτες και επείγουσες, έχουν μετατραπεί πλέον στον κυρίαρχο τρόπο διαχείρισης του δημοσίου χρήματος. Στους Δήμους Έδεσσας, Σκύδρας, Πέλλας και Αλμωπίας, η εικόνα είναι παρόμοια: η εξαίρεση έγινε κανόνας, και αυτό δεν είναι μια απλή γραφειοκρατική παρατήρηση, αλλά ένα ζήτημα που αγγίζει τον πυρήνα της χρηστής διοίκησης και της δημοκρατικής λογοδοσίας.
Το «Εργαλείο» που Έγινε Αυτοσκοπός
Ο νομοθέτης (Ν. 4412/2016) προέβλεψε τις απευθείας αναθέσεις (σήμερα έως το όριο των 30.000€ προ ΦΠΑ) για να μπορεί ένας Δήμος να αντιμετωπίσει μια ξαφνική βλάβη στο δίκτυο ύδρευσης της Αριδαίας, μια επείγουσα ανάγκη καθαρισμού ρεμάτων στην Έδεσσα ή μια απρόβλεπτη επισκευή οχήματος στη Σκύδρα. Όταν όμως φτάνουμε στο σημείο εκτιμήσεις να δείχνουν ότι περίπου οκτώ στις δέκα δημόσιες συμβάσεις υλοποιούνται με αυτή τη διαδικασία, η «ευελιξία» παύει να είναι δικαιολογία.
Στην Πέλλα, οι τέσσερις μεγάλοι Δήμοι διαχειρίζονται ετησίως εκατοντάδες τέτοιες πράξεις. Σύμφωνα με τα στοιχεία που ανακύπτουν από τα ηλεκτρονικά μητρώα, ο όγκος των αναθέσεων αυτών αγγίζει συνολικά ποσά που προκαλούν ίλιγγο, συχνά υπερβαίνοντας το 1,5 με 2 εκατομμύρια ευρώ ανά Δήμο ετησίως. Από τις συντηρήσεις πρασίνου στα Γιαννιτσά μέχρι τις προμήθειες καυσίμων και τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, η απευθείας ανάθεση είναι το «κλειδί» που ανοίγει όλες τις πόρτες, παρακάμπτοντας τον υγιή ανταγωνισμό των ανοιχτών διαγωνισμών.
Το Έλλειμμα Ενημέρωσης: Η «Παγίδα» της Διαύγειας
Θα μπορούσε κάποιος να αντιτείνει: «Μα, όλα δημοσιεύονται στη Διαύγεια». Αυτή είναι η μισή αλήθεια. Η Διαύγεια και το ΚΗΜΔΗΣ είναι ψηφιακά «νεκροταφεία» πληροφοριών για τον μέσο πολίτη. Χρειάζεται εξειδικευμένη γνώση, χρόνος και επίμονη αναζήτηση για να μπορέσει ένας δημότης της Πέλλας ή ένας τοπικός επιχειρηματίας να εντοπίσει ποιος πήρε τι, με ποιο ποσό και γιατί.
Η έλλειψη ενεργούς ενημέρωσης δημιουργεί ένα δομικό έλλειμμα εμπιστοσύνης. Όταν οι αποφάσεις για τη διάθεση των πόρων των δημοτών γίνονται «πίσω από κλειστές πόρτες» ψηφιακών αρχείων που ελάχιστοι παρακολουθούν, η καχυποψία για «φωτογραφικές» αναθέσεις και «ημέτερους» εργολάβους φουντώνει. Στην Πέλλα, μια κλειστή κοινωνία με συγκεκριμένο επιχειρηματικό ιστό, αυτή η καχυποψία δηλητηριάζει την τοπική ζωή.
Η Πρόταση-Τομή: Φως μέσω του Περιφερειακού Τύπου
Σε αυτό το θολό τοπίο, αναδύεται μια πρόταση που μπορεί να αλλάξει τους όρους του παιχνιδιού. Η πρόταση για την υποχρεωτική δημοσίευση όλων των απευθείας αναθέσεων στον έντυπο περιφερειακό Τύπο δεν είναι μια συντεχνιακή απαίτηση, αλλά μια βαθιά δημοκρατική ανάγκη.
Τα οφέλη της πρότασης:
- Κοινωνικός Έλεγχος: Όταν ο πολίτης της Σκύδρας ή του Εξαπλατάνου διαβάζει στην τοπική του εφημερίδα συγκεντρωμένες τις αναθέσεις του Δήμου του, αποκτά άμεση εικόνα για το πού πηγαίνουν τα χρήματά του. Ο έλεγχος παύει να είναι θεωρητικός και γίνεται ουσιαστικός.
- Ενίσχυση Ανταγωνισμού: Πόσες μικρομεσαίες επιχειρήσεις στην Έδεσσα ή στα Γιαννιτσά μένουν εκτός νυμφώνος επειδή απλά δεν έμαθαν ποτέ ότι ο Δήμος χρειαζόταν μια συγκεκριμένη υπηρεσία; Η δημοσιοποίηση στον Τύπο ανοίγει την πληροφορία, φέρνει περισσότερες προσφορές και, τελικά, καλύτερες τιμές για τον Δήμο.
- Θωράκιση της Διοίκησης: Μια δημοτική αρχή που δεν έχει τίποτα να κρύψει, μόνο οφέλη έχει από τη δημοσιότητα. Η διαφάνεια λειτουργεί ως ασπίδα απέναντι στις κατηγορίες για ευνοιοκρατία.
- Δημοσιονομική Ουδετερότητα: Η πρόταση προβλέπει ότι το κόστος δημοσίευσης θα είναι χαμηλό, προκαθορισμένο και θα καλύπτεται από τον ανάδοχο. Ο Δήμος δεν επιβαρύνεται ούτε με ένα ευρώ, ενώ το διοικητικό βάρος είναι μηδαμινό.
Η Περιφέρεια και οι Δήμοι της Πέλλας στο Μικροσκόπιο
Ειδικά στην Πέλλα, οι απευθείας αναθέσεις συχνά αφορούν κρίσιμους τομείς όπως η αγροτική οδοποιία και η διαχείριση υδάτων. Στον Δήμο Αλμωπίας, για παράδειγμα, οι συχνές θεομηνίες οδηγούν σε κατεπείγουσες αναθέσεις για αποκαταστάσεις. Είναι αυτές οι αναθέσεις πάντα οι πλέον οικονομικές; Στον Δήμο Πέλλας, με τον τεράστιο όγκο προμηθειών για την καθαριότητα, τηρείται πάντα η αρχή της ίσης μεταχείρισης;
Χωρίς τη δημοσιότητα στον Τύπο, οι απαντήσεις μένουν στα συρτάρια των τεχνικών υπηρεσιών. Ο περιφερειακός Τύπος της Πέλλας, που αποτελεί ιστορικά τον κρίσιμο πυλώνα ενημέρωσης και ελέγχου, μπορεί και πρέπει να γίνει το «φίλτρο» μέσα από το οποίο θα περνά κάθε δημόσια δαπάνη.
Συμπέρασμα: Ώρα για Πράξεις
Η Πολιτεία οφείλει να αντιληφθεί ότι η μετα-Covid εποχή απαιτεί επιστροφή στην κανονικότητα των διαφανών διαδικασιών. Οι απευθείας αναθέσεις δεν μπορούν να είναι ο μόνιμος τρόπος λειτουργίας. Μέχρι όμως να μειωθεί ο αριθμός τους, η δημοσιότητα είναι το μόνο αντίβαρο.
Η πρόταση του ΣΗΠΕ για δημοσίευση στον έντυπο Τύπο είναι απλή, εφαρμόσιμη και, πάνω απ’ όλα, δίκαιη. Προστατεύει το δημόσιο συμφέρον, ενισχύει την τοπική οικονομία και αποκαθιστά την εμπιστοσύνη του πολίτη προς τους θεσμούς. Στην Έδεσσα, στη Σκύδρα, στα Γιαννιτσά και στην Αριδαία, οι πολίτες δικαιούνται να γνωρίζουν. Το «φως» στις απευθείας αναθέσεις δεν είναι πολυτέλεια, είναι υποχρέωση προς τη δημοκρατία.
Σημείωση: Το παρόν ρεπορτάζ αποτελεί κραυγή αγωνίας για τη διαφάνεια στην τοπική αυτοδιοίκηση και πρόσκληση προς τους αρμόδιους φορείς να υιοθετήσουν μέτρα που ενισχύουν τη λογοδοσία.
