Η Ιερά Μητρόπολη Εδέσσης, Πέλλης και Αλμωπίας, κατά την περίοδο της γερμανικής Κατοχής, αναδείχθηκε σε ένα από τα πιο ισχυρά κέντρα αντίστασης, προσφέροντας όχι μόνο πνευματική, αλλά και έμπρακτη στήριξη στον ελληνικό λαό. Ο ρόλος της Εκκλησίας υπήρξε καθοριστικός για την επιβίωση των κατοίκων, ενώ ο Μητροπολίτης Παντελεήμων Παπαγεωργίου, μία ηγετική και δυναμική προσωπικότητα, έγινε ο «προστάτης» του ποιμνίου του, παρεμβαίνοντας στις γερμανικές αρχές και ρισκάροντας ακόμη και τη ζωή του για να σώσει ανθρώπους.
Η περίοδος της Κατοχής ξεκίνησε για τη Μητρόπολη με μία μεγάλη δοκιμασία. Ο τότε Μητροπολίτης, Κωνστάντιος Α΄ Ρούσης, μία σημαντική προσωπικότητα που είχε συμβάλει στην απελευθέρωση της Έδεσσας το 1912, πέθανε από έμφραγμα, σύμφωνα με προφορικές μαρτυρίες, λόγω των πιέσεων των κατακτητών. Αυτό το γεγονός άφησε τη Μητρόπολη ακέφαλη σε μια κρίσιμη στιγμή, με τους Μητροπολίτες Θεσσαλονίκης και Βεροίας να ζητούν από την Ιερά Σύνοδο την ανάδειξη ενός «δυναμικού και Εθνάρχου» προσώπου.
Αυτό το πρόσωπο ήταν ο Παντελεήμων Παπαγεωργίου, κατά κόσμον Γεώργιος Παπαγεωργίου, που γεννήθηκε στο Κρανίδι Αργολίδας το 1902. Είχε χειροτονηθεί πρεσβύτερος το 1927, σπούδασε Θεολογία στην Αθήνα και στις ΗΠΑ και είχε διατελέσει Γραμματέας της Αρχιεπισκοπής Αθηνών. Ενθρονίστηκε ως Μητροπολίτης Εδέσσης στις 16 Νοεμβρίου 1941. Ο νέος Μητροπολίτης, από τον πρώτο του κιόλας λόγο, άσκησε δριμεία κριτική σε όσους εκμεταλλεύονταν την ανάγκη των πολιτών για τροφή, χαρακτηρίζοντάς τους «άπληστους» και «ακόρεστους». Έθεσε ως στόχο την αφοσίωση του κλήρου και του λαού στα έργα αγάπης, την περίθαλψη και την ανακούφιση των συμπολιτών τους.
Ο «Εθνάρχης» που ρίσκαρε τη ζωή του
Ο Μητροπολίτης Παντελεήμων αναδείχθηκε σε έναν πραγματικό «Εθνάρχη» κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Οι ενέργειές του ήταν πολυεπίπεδες:
- Στήριξη του λαού: Οργάνωνε συσσίτια μέσω του Εθνικού Οργανισμού Χριστιανικής Αλληλεγγύης (ΕΟΧΑ), μοίραζε σταφιδόψωμα στους μαθητές και έκανε περιοδείες ακόμη και στα πιο απομακρυσμένα χωριά για να τονώσει το ηθικό των κατοίκων.
- Μεσολαβήσεις στις γερμανικές αρχές: Χρησιμοποιώντας το κύρος και την παιδεία του (μιλούσε Αγγλικά), μεσολαβούσε συνεχώς για την απελευθέρωση Ελλήνων φυλακισμένων και ομήρων. Μαρτυρίες αναφέρουν ότι κατάφερε να σώσει πολλούς Εδεσσαίους από βέβαιη εκτέλεση. Μάλιστα, φέρεται να είπε στους Γερμανούς: «Αν εκτελέσετε τους αθώους ανθρώπους, ζητώ υπεύθυνα να εκτελέσετε κι εμένα. Ο ποιμήν πρέπει να είναι μαζί με τα πρόβατα».
- Ηρωική παρέμβαση: Στις 13 Σεπτεμβρίου 1944, όταν οι Γερμανοί ετοιμάζονταν να πυρπολήσουν το εργοστάσιο του Τσίτση με τους 400 εργάτες του, ο Παντελεήμων μεσολάβησε και τους έσωσε. Την ίδια μέρα, όταν οι Γερμανοί πυρπόλησαν τη συνοικία Βαρόσι, έτρεξε εκεί και, πιάνοντας από τα χαλινάρια το άλογο του αξιωματικού, τον συγκράτησε, με αποτέλεσμα να διαταχθεί το τέλος της επιχείρησης. Επίσης, κατάφερε να απελευθερώσει 150 ομήρους που είχαν συγκεντρωθεί για εκτέλεση.
- Αντιστασιακή δράση: Ο Μητροπολίτης υπήρξε ένα από τα ηγετικά στελέχη της ΠΑΟ (Πανελλήνιος Απελευθερωτική Οργάνωσις) στο νομό, ωστόσο η στάση του ήταν ενωτική και χωρίς διακρίσεις, κερδίζοντας τον σεβασμό ακόμη και μελών του ΕΑΜ.
- Σημαντικό έργο: Επί αρχιερατείας του ιδρύθηκαν νέες ενορίες, ναοί (όπως ο Μητροπολιτικός Ναός Αγίας Σκέπης), καθώς και δύο νέες μονές. Μετά την απελευθέρωση των Δωδεκανήσων, το Οικουμενικό Πατριαρχείο τον έστειλε ως Πατριαρχικό Έξαρχο στη Ρόδο για να επιλύσει τα προβλήματα που υπήρχαν.
Το τίμημα της πίστης και του πατριωτισμού
Η δράση του Παντελεήμονα δεν ήταν χωρίς κινδύνους. Οι Γερμανοί σχεδίαζαν να τον συλλάβουν, ενώ σε μια επίσκεψή του στη Θεσσαλονίκη, ο διοικητής τον απείλησε και τον ράπισε, λέγοντάς του: «Ώστε εσύ είσαι ο παλιοδεσπότης που μου παίρνεις μέσα από τα χέρια μου όλους τους κρατουμένους».
Εκτός από τον Μητροπολίτη, και άλλοι ιερείς της Μητρόπολης πλήρωσαν με τη ζωή τους την προσφορά τους. Ο Ιωάννης Καρδάμης εκτελέστηκε από τους Γερμανούς τον Μάρτιο του 1944, ενώ ο Κωνσταντίνος Μόραλης βασανίστηκε και εκτελέστηκε τον Ιούλιο του 1944, προσπαθώντας να αποτρέψει αντίποινα. Στα θύματα συγκαταλέγονται και ο ιερέας του Κάτω Γραμματικού, Αθανάσιος Κατσαντώνης, καθώς και ο ιερέας της Λαγκαδιάς Αλμωπίας, Παπανώε Παπαοικονόμου, που εκτελέστηκε από τον βουλγαρικό στρατό.
Ο Μητροπολίτης Παντελεήμων πορεύτηκε έχοντας στο πλευρό του ένα πλήθος συνεργατών, κληρικών και λαϊκών, όπως ο Αρχιμανδρίτης Χρυσόστομος Παπασαραντόπουλος, ο Αυγουστίνος Καντιώτης και άλλοι, δημιουργώντας ένα δίκτυο αλληλεγγύης που έσωσε ζωές και κράτησε ζωντανή την ελπίδα σε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Η μετά Κατοχή πορεία και η δίωξη από τη Χούντα
Το 1951 ο Παντελεήμων εξελέγη Μητροπολίτης Θεσσαλονίκης, όπου και εκεί άφησε ανεξίτηλο το αποτύπωμα του έργου του. Εγκαινίασε νέους ναούς, επανίδρυσε μονές, ίδρυσε το Χαρίσειο Γηροκομείο και ορφανοτροφεία, ενώ συνέβαλε στην ανακήρυξη του Αγίου Νεκταρίου το 1961. Ωστόσο, η δημοκρατική του στάση τον έφερε σε σύγκρουση με τη Δικτατορία των Συνταγματάρχων το 1967. Το καθεστώς τον έθεσε σε κατ’ οίκον περιορισμό, ενώ το 1968 εκθρονίστηκε παράνομα από τη χουντική «Αριστίνδην Σύνοδο». Παρά τη δίωξη, συνέχισε την αντιστασιακή του δράση μέσω δημοσιεύσεων στον διεθνή τύπο, με χαρακτηριστικότερη την επιστολή του στους Times. Μετά την πτώση της Χούντας, το 1974, αποκαταστάθηκε ηθικά από την Εκκλησία της Ελλάδος. Ο Παντελεήμων Α’ απεβίωσε το 1979, αφήνοντας πίσω του μια σπουδαία πνευματική και εθνική παρακαταθήκη.
